foto1
foto1
foto1
foto1
foto1


14 grudnia tego roku obchodzimy 444 rocznicę wyboru na nowego króla elekcyjnego Rzeczypospolitej Węgra Stefana Batorego. Zanim Batory zaczął realnie wpływać na losy Rzeczypospolitej był księciem siedmiogrodzkim, zresztą wybranym przy poparciu tureckiego sułtana. Po ucieczce Henryka Walezego wyrósł na jednego z najmocniejszych kandydatów do polskiego tronu. 15 grudnia 1575 roku szlachta okrzyknęła go nowym monarchą i to pomimo oporu wpływowej magnaterii oraz wysokich urzędników państwa. Niechętnie zgodził się poślubić starszą od niego i niezbyt urodziwą Annę Jagiellonkę, obraną wcześniej na króla i został koronowany na Wawelu 1 maja 1576 roku.

Otrzymał staranne wykształcenie; oprócz ojczystego języka węgierskiego władał biegle łaciną, niemieckim i włoskim, jednak mimo wyraźnych zdolności językowych nigdy nie nauczył się języka polskiego. Po rejteradzie Walezego, który wolał walczyć o władzę we własnej Ojczyźnie Batory zgłosił swoją kandydaturę do tronu polskiego, o który zabiegał także cesarz Maksymilian II. Batory uzyskał w Polsce poparcie tych sił politycznych, które były przerażone perspektywą elekcji oraz władzy nad Polakami Habsburga. Masy szlacheckie przybyłe na elekcję nie uznały nominowania przez prymasa Jakuba Uchańskiego cesarza Maksymiliana na króla. Dzięki wyraźnemu poparciu Jana Zamoyskiego, biskupa kujawskiego Stanisława Karnkowskiego i Zborowskich szlachta okrzyknęła go 15 grudnia 1575 roku królem. Prawie cała niedawno podzielona Rzeczypospolita złożyła hołd nowemu władcy. Po śmierci wspominanego wcześniej cesarza w październiku 1576 roku w oporze przeciwko Madziarowi trwał jedynie Gdańsk. Militarna rozprawa z potężnym miastem portowym okazała się bardzo trudna i krwawa. Korzyści z długotrwałej, wewnętrznie osłabiającej wojny domowej zaczął odnosić moskiewski car Iwan IV Groźny, który latem 1577 roku zaatakował polskie Inflanty. W porozumieniu zawartym z Gdańskiem 12 grudnia 1577 roku pozostawił bogatemu miastu całkowitą autonomię za cenę złożenia przysięgi na wierność oraz 200 tysięcy złotych polskich kontrybucji, które miały być wykorzystane na militarną rozprawę z nieobliczalną Moskwą. Charyzmatyczny król od początku dążył do wzmocnienia swojej władzy, nie interesowało go administrowanie krajem tak jak dzisiejszych demoliberalnych polityków tylko realne rządy. Odsunął od polityki małżonkę Annę Jagiellonkę oraz Zborowskich, którym zawdzięczał swoje wyniesienie. Oparł się wyraźnie na inteligentnym przywódcy szlacheckim Janie Zamoyskim. Uczynił go swoim najbliższym współpracownikiem, wiernym doradcą, kanclerzem i hetmanem wielkim koronnym. Król uwielbiał polowania, którym poświęcał sporo czasu a także bardzo interesował się sprawami wojskowymi i militariami. W 1578 roku powołał bitną piechotę wybraniecką, złożoną z chłopów z dóbr królewskich. Dał początek znakomitej później ciężkiej husarii, która wzorowana była pierwotnie na tradycjach wojskowych tureckich i serbskich. Stefan Batory był królem o szerokich horyzontach myślowych, rozsądnym, mądrym i doświadczonym. Zdecydowanie można go zaliczyć do klasycznych mężów stanu dzięki którym Rzeczpospolita weszła w okres wewnętrznej stabilizacji, społecznego spokoju i ładu. Batory był skutecznym reformatorem wojska. Plan kampanii przeciwko Moskwie został opracowany przez samego króla oraz Jana Zamoyskiego. Sprytnie zmierzał on do odepchnięcia cara od Morza Bałtyckiego poprzez zaatakowanie pobliskich ziem wielkoruskich; ich opanowanie oznaczało definitywne odcięcie Inflant od Moskwy. Realizację tej błyskotliwej i pełnej rozmachu koncepcji rozpoczęto w 1579 roku zdobyciem Połocka, Sokoła, Turowli i Suszy, przy jednoczesnej dywersji na strategicznej i niezwykle ważnej dla Rosjan Smoleńszczyźnie i w ziemi czernihowskiej. W 1580 roku armia polsko-litewska opanowała Wieliż, Uświat, Wielkie Łuki oraz Newel. Batory był de facto militarnym geniuszem oraz największym katem i pogromcą imperialnych, mocarstwowych planów i aspiracji moskiewskich. To nazwisko jest dość dobrze znane i zapamiętane w dzisiejszej Rosji. W 1581 roku działania wojenne zostały przeniesione w głąb Rosji, m.in. dlatego by nie cierpiała na tym przesadnie miejscowa, nadgraniczna ludność. Wielki Batory rozpoczął oblężenie strategicznego i militarnie bardzo istotnego Pskowa, a zagony wojsk Rzeczypospolitej pod wodzą Filona Kmity i Krzysztofa Radziwiłła spustoszyły okolice Rżewa nad Wołgą, spaliły Starą Russę oraz dotarły pod Nowogród Wielki. Wojna z Moskwą zakończyła się 15 stycznia 1582 roku dziesięcioletnim rozejmem zawartym w Jamie Zapolskim, przyniosła Rzeczypospolitej wyraźne zdobycze i korzyści terytorialne. Za jego sprawą Polska opanowała niemal całe terytorium Inflant czyli terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy. Iwan IV Groźny, który czuł autentyczny respekt przed znakomitym królem Polski zobowiązał się do ustąpienia z Inflant. W granicach Litwy pozostał zdobyty w trakcie walk Połock oraz sąsiednie ziemie położone nad górną Dźwiną, z Wieliżem.

W polityce wewnętrznej Stefan Batory zrzekł się królewskich uprawnień sądowniczych, przekazując je w ręce trybunałów Koronnego i Litewskiego. Otworzył również mennice koronne w Poznaniu, Malborku i Olkuszu. W swoich działaniach dążył do zachowania tolerancji religijnej, cenne dla niego było państwo bez stosów. Nie zapominał o ważnej edukacji, był fundatorem Akademii Wileńskiej w 1578 roku, opiekował się także Akademią w Krakowie i dążył do jej zreformowania, interesował się historią. Stefan Batory, który patrzył dalej niż wielu mu współczesnych snuł także plany oswobodzenia Węgier z tureckiej niewoli. Dążył do utworzenia ligi antytureckiej, podejmując rozmowy na ten temat z Habsburgami i papiestwem. Wysunął plan podboju państwa moskiewskiego i zyskał dla niego poparcie szlachty. Po zrealizowaniu wizji podboju Rusi pragnął rzucić wszystkie siły polskie, litewskie, moskiewskie, kozackie i węgierskie na Turcję. Nigdy tego ambitnego planu nie zrealizował ponieważ już rozpoczęte przygotowania wojenne przerwała nagła śmierć wybitnego wodza. Batory rządził Rzeczypospolitą 10 lat i niestety z punktu widzenia polskiej racji stanu, było to zbyt krótkie panowanie. Jeden z największych polskich monarchów w historii całej Rzeczypospolitej szlacheckiej zmarł po długiej chorobie nerek 12 grudnia 1586 roku w Grodnie. Z pełnymi honorami został pochowany w katedrze na Wawelu.

O wielkości Batorego zaczęto sobie mocniej przypominać i zdawać sprawę gdy na Polskę zaczęły spadać coraz to większe klęski. Słusznie uważano go za króla, który zwyciężył najbrutalniejszego zaborcę - Rosję. Legenda Stefana Batorego zaczęła się szerzyć już w XVII stuleciu wraz z klęskami militarnymi, które spadały wtedy na wewnętrznie słabą i prawie bezbronną Rzeczypospolitą. To właśnie wiek XVII ukuł określenie Stefan Wielki. Potem przypominano, że to on potęgą swojego miecza potrafił skutecznie ochronić Polskę przed silną Rosją. Mit Batorego rozrastał się w XIX wieku, kiedy Polacy dawno już utracili swoje państwo. Dla współczesnych Polaków pozostanie on już na zawsze dobrą marką i to mimo błędów, które także mu się zdarzały.

Wojciech Jurczyk

Komentarze obsługiwane przez CComment

Wiązanie sprawy polskiej z losami mocarstw niemieckich stało w jawnej sprzeczności z orientacją wiążącą przyszłość Polski z losami ententy, w tym i z Rosją.
Roman Dmowski



Roman Dmowski

Jeden z ojców odzyskanej niepodległości Polski. Założyciel Komitetu Narodowego Polski.

Czytaj więcej

Jędrzej Giertych

Ideolog Obozu Narodowego, dyplomata i dziennikarz. Bliski współpracownik R. Dmowskiego, autor wielu książek i rozpraw historycznych.

Czytaj więcej

Adam Doboszyński

Polityk, pisarz i intelektualista, związany z obozem narodowym. Działacz Obozu Wielkiej Polski.

Czytaj więcej

Deklaracja Ideowa

OWP jest organizacją świadomych sił narodu, mających za zadanie uczynić go zdolnym do silnego ujęcia w swe ręce spraw swoich.

Czytaj więcej